يكشنبه ۶ فروردين ۱۳۹۶
تأثیر آموزه های دینی در حفظ محیط زیست توسط دانش ­آموزان
فرهنگ‌نگار:

به گزارش سایت خبری فرهنگ نگار، محيط زيست يكي از موضوعات مهم بشري است كه امروز با مشكلاتي پرشمار روبه‌روست. هرچند كوشش‌هاي علمي و عملي فراوان براي مهار اين معضلات انجام شده است، اما به نظر می رسد آموزش در سطوح مختلف سنی، می تواند تأثیر قابل توجهی در تقویت فرهنگ زیست محیطی و رسیدن به اهداف توسعه پایدار داشته باشد. آشنایی جوانان و نوجوانان با علوم پایه زیست محیطی در مقاطع مختلف تحصیلی می تواند روحیه سازگاری و حس مسئولیت پذیری در حفاظت از منابع طبیعی را در آن ها تقویت کند .از دیگر سوی تربیت نسل آینده ساز کشور و دانش آموزان جز با توجه به تعاليم وحياني و پايبندي به آموزه‌هاي قرآني ممكن نيست. در قرآن کریم آموزه های بسیاری درباره اهمیت محیط زیست و لزوم حفظ آن وجود دارد. این آموزه های قرآنی در قالب آیاتی می باشد که یسیاری از آنها بيانگر اصول و بنيان‌هاي جهان‌بيني زیست محیطی قرآن است.
دانش آموزان چگونه محیط زیست را با استفاده از قرآن می شناسند

دانش آموزان باید بدانند که کشف رموز آفرينش و تبيين هدف آن، يكي از‌ ديرين ترين‌ كوشش‌هاي‌ فكري بشر است. لذا با این پرسش ها روبرو می شوند که: هدف خداوند از آفرينش هستي چيست؟ آيا براي آفرينش مي توان معنايي يافت؟ و نیز خلقت‌ انسان‌ از چه روست؟

هرچند بسياري از مكاتب و نظام‌هاي فكري كوشيده‌اند به اين‌گونه پرسش‌ها پاسخ‌ دهند‌، به‌ پاسخي واقعي نرسيده‌اند؛ زيرا پاسخ صحيح بـدون تكيه بر وحي ناشدني است و نتايجي نادرست به‌ دست‌ مي‌دهد.(ر.ک: نصري، 1388، ص 75)

يادآوري اين نكته‌ بايسته‌ است كه دو وجه در پرسش از هدف آفرينش نهفته است: نخستين وجه‌، پرسش‌ از فايدة پديده‌ها و موجودات آفرينش‌ است‌؛ بـراي مثال‌ هنگامي‌ كه‌ سؤال مي‌شود، هدف آفرينش محيط زيست چيست؟ مراد‌ اين‌ است كه فايده و كاركرد اجزا‌ و عناصر‌ مـحيط زيست چيست و اين پديده‌ها به‌ چه‌ كار‌ مي‌آيند؟ وجه دوم، كشف‌ انگيزة‌ آفريدگار هستي است؛ يعني‌ هدف‌ و مقصود خداوند متعال از اين آفرينش‌گري چيست؟ برخي از‌ اهداف‌ مهم آفرینش در قرآن که الگوی فکری دانش آموزان خواهد بود عبارتند‌ از‌:
1- موجودات و محیط زیست در خدمت انسان

دانش آموزان از طریق آیات قرآن درمی یابند که بهره‌رساني به انسان يكي از‌ اهداف‌ آفرينش هستي ذكر شده است. قرآن‌ كريم‌ گاه‌ با‌ تعابيري‌ كلي و گاه با‌ ذكر‌ نام برخي مخلوقات، آن‌ها را در خدمت انسان معرفي مـي‌كند؛ «هـُوَ الَّذِى خَلَقَ لَكُمـْ مـَا فـِى‌ الْأَرْضِ‌ جَمِيعًا‌« (بقره/ 29)؛ اوست آن كه آفريد بـراي‌ شما‌ جميع‌ آنچه‌ در‌ زمين‌ است. «اللَّهُ الَّذِى خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَأَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مـَاءً فـَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرَاتِ رِزْقًا لَكُمْ» (رحمن/ 10)، خداست كه آسمان‌ها و زمين را آفريد و از آسمان آبي‌ فرستاد و به وسيلة آن مـيوه‌هايي روزي شما ساخت. (براي آيات ديگر ر.ك: بقره/ 22؛ انعام/ 97؛ ابراهيم/ 32؛ نحل/ 5، 10ـ11 و 80 ـ 81 ؛ طه/ 53؛ يس/ 80 ؛ غافر/ 64 و 79‌)
2- شناخت توحید  و شئون مختلف آن از طریق قرآن امکانپذیر است

توحيد و یکتاپرستی اساس و بنیان اعتقادات اسلامي است و به معناي يكتا و بی مانند دانستن مبدأ هستي يعني خداست و گوياي اين حقيقت كه‌ تمام‌ هستي را خداوند متعال آفريده است و استمرار حيات و كنترل و نگهداري آن نيز بر عهدة اوست.

نگاه توحيدي‌ِ انسان، رابطة سه‌گانة او با خدا و جامعه و محيط زيست را كمال مي‌بخشد. در پرتو اعتقاد‌ به‌ توحيد است كه مظاهر گوناگون محيط زيست مانند كوه، دشت، دريا به صورت‌ اجزاي‌ منسجم يك حقيقت جلوه مي‌كند و همگي تجلي‌گاه‌ جمال‌ و جلال‌ خداوند مي‌گردد. اين نوع نگرش كه نويسنده‌ آن‌ را «نگرش آيه‌اي» مي‌نامد، مهم‌ترين تـفاوت نگاه اسلامي به محيط زيست در مقايسه با‌ نگاه‌هاي‌ ديگر است. نگرش آيه‌اي به‌ پديده‌هاي‌ طبيعت، انسان‌ را‌ به‌ اساسي‌ترين حقيقت هستي يعني توحيد رهنمون‌ مـي‌گردد‌.
درک دانش آموزان از تناسب میان پدیده های گوناگون طبیعت

وجود تعادل و تناسب در محيط زيست يكي از مسائل مهمِ زيست‌محيطي است و به معناي توازن‌ موجودات، شرايط و مناسباتي است كه در طبيعت شكل مي‌گيرد و با تضمين حيات هرگونه جانداري، امكان بهره‌برداري حداكثري از آن را فراهم مي‌سازد. بر‌ اين‌ اساس شمار‌ِ هر پديده كاملاً‌ محاسبه‌ شده و ميان اجزاي آن تعادل و تناسب لازم پيش‌بيني گرديده است، همان‌گونه كه اين تناسب، ميان پديده ‌هاي گوناگون طبيعت نيز يافت مي‌گردد.
شناخت تنوع‌ در محیط زیست‌ از طریق قرآن و تعالیم دینی

اصطلاح تنوع زيستي از اصطلاحات جديد دانش‌ محيط زيست‌ است‌ كه‌ با‌ توازن‌ زيستي ارتباط تنگاتنگ دارد. اين اصطلاح به معناي گوناگوني حيوانات، گياهان و ميكرو ارگانيسم‌هاي محيط زيست است. بر اساس گزارش برنامة محيط زيست ملل متحد، تعداد گونه‌هاي شناسايي‌شده در كرة زمين‌ حدود 000/600/13 گونه است.(اردكاني، 1388، ص 108) انقراض نامتعارف يك گونه سبب اختلال جدي در روند زندگي و فعاليت گونه‌هاي ديگري است كه با آن‌ها در ارتباط است. «امنيت‌ غذايي‌»، تأمين نيازهاي دارويي و نيز خلق چشم‌اندازهاي زيبا و ايجاد تفرجگاه‌هاي طبيعي، همگي وابسته به تنوع زيستي است.
شناخت زیبایی های طبیعت با استفاده از آیات و نشانه های قرآنی

يكي ديگر از ويژگي‌هاي ممتاز نگرش‌ اسلام‌ به طبیعت پیرامون انسان، توجه به زيبايي‌ِ شگفت‌انگيز محيط زيست و مظاهر مختلف آن است. آيات قرآن و روايات معتبر، افزون بر برجسته‌سازي‌ِ جنبة‌ توحيدي‌ِ‌ نهفته‌ در طبيعت، بر زيبايي آفرينش تأكيد كرده‌اند. اين نكته يادكردني‌ اسـت كه در نگرش اسلامي، زيبايي دل‌انگيز طبيعت، فراتر از وصف و خيال‌انگيزي‌هاي شاعرانه است، بلكه حقيقتي عيني و محسوس‌ است‌ كه‌ با تكيه بر دانش و حكمت آفريدگار يكتا نمود يافته است. بيان‌ زيبايي‌ِ‌ طبيعت، آسمان و نیز زيبايي حيوانات از مهم‌ترين نكته‌هاي درنگ‌برانگيز قرآن است.
بحران در محیط زیست

برخي در ريشه‌يابي بحران محيط زيست، با فرافكني و گاه غرض‌ورزي، دين و تعاليم والاي آن را عامل اين بحران مي‌دانند. وايت جونيور، بـحران محيط زيست را‌ ناشي‌ از سلطه‌اي مي‌داند كه كتاب مقدس به انسان بخشيده است و بر اساس آن، اين اجازة ديني را به او داده است كه از طبيعت سوء استفاده كند. (ر.ك: فراهاني فرد، 1385، ش22‌، ص94). برخي همچون مورخ قرون وسطي، لين وايت، به نقش منفي دين در اين بحران اعتقاد دارند. او معتقد است كه تأكيد يهوديت و مسيحيت بر تعالي خداوند نسبت به‌ طبيعت‌ و غلبة انسان بر آن، باعث بي‌احترامي بـه طبيعت و در نتيجه تخريب منابع آن براي رسيدن به اهداف منفعت‌طلبانه شده است.(ر.ك: حدادي، 1387، ش3، ص26)

در نقد اين ديدگاه بايد يادآور‌ شويم‌ كه‌ هيچ تلازم منطقي ميان بحران‌ محيط زيست‌ و دين‌ وجود ندارد؛ زيرا جوامع ديني و غير ديني ‌ ‌هر دو به طور مساوي با اين بحران مواجهند. در ثاني، منظور از تسخير‌، سلطه‌ و غلبه‌ نيست، بلكه در اختيار بودنِ منافع محيط زيست براي‌ انسان‌، خليفة خداوند، است. اگرچه او در اين جهان فرمانرواست، فرمانروايي‌اش امانت‌دارانه و متعهد به اخـلاق انساني است. براين اساس، نمايندگي‌ خداوند‌ بر‌ روي زمين و نيز رام بودن طبيعت براي انسان، به خودي‌ خود، سبب تخريب محيط زيست نيست. دستورهاي پرشمار ديني به پاسداري محيط زيست و توجه به شئون مختلف آن فرا مي‌خوانند‌ و هشدارهاي‌ لازم‌ را بيان مي‌كنند. تنها انسان‌هايي كه پايبند به قوانين الهي نيستند‌، سلامت‌ محيط زيست را به خطر مي‌اندازند.
نتیجه گیری

قرآن تصريحات و اشارات سودمندي در باب محيط زيست دارد كه می تواند چراغ راه دانش آموزان و دانش پژوهان جوان و نوجوان باشد:

1-  محيط زيست پيش‌ از‌ مداخلة‌ آدمي، مجموعه‌اي هدفمند، متوازن و خودترميم است كه براي تحقق هـدف اصـلي آفرينش آدمي، يعني‌ قرب‌ الي‌ الله، و نيز رشد و كمال موجودات آفريده شده است.

2- در جهان‌بيني قرآني‌ِ محيط زيست، به توحيد‌ كه‌ اساس آيين اسلام است، سخت توجه شده است و مباحث نظري و الزامات عملي اسلامي‌ِ‌ نـاظر‌ بـه‌ محيط زيست، معطوف به آن است.

3- تسخير طبيعت به اين معناست كه خداوند متعال به‌ خاطر‌ انسان طبيعت را رام ساخت و آن را به گونه‌اي آفريد كه مواهبش در‌ مسير‌ تأمين‌ نيازهاي انسان قرار گيرد.

4-  تسخير طبيعت، با سـلطه بـر آن و اِعمال رفتار خصمانه ناسازگار است‌.

5- حق‌ بهره‌وري از محيط زيست، حقي عمومي است. بر اين اساس بهره‌وري شخص يا‌ حكومت‌ از‌ طبيعت نبايد به جلوگيري و منع از بهره‌وري ديگران بينجامد.

6- شناخت تخصصي محيط زيست امري بـايسته اسـت‌؛ زيرا‌ اكتـفا‌ به استفاده‌هاي سطحي از آن، مصداق نـاسپاسي در بـرابر نـعمت ارجمندِ «تسخير‌ طبيعت‌» است.

7- بر هم زدن تعادل طبيعت، با اخلاق مطلوب زيستي و نيز با معارف قرآني تعارض دارد‌؛ زيرا‌ نظم طبيعت آيينة قـدرت خـداوند و نـمايانگر آفرينش و يكتايي‌ِ اوست.
منابع و مآخذ

    اردكاني‌، مـحمدرضا، اكولوژي، تـهران، دانـشگاه تهران‌، 1388‌ ش.
    حدادي، محسن، «مباني اخلاق زيست‌محيطي در اديان»، اطلاعات حكمت و معرفت، سـال سـوم‌، شمارة‌ 3، 1387 ش.
    فراهاني فرد، سعيد، «محيط زيست: مـشكلات و راهـ‌هاي برون‌رفت از منظر اسلام»، اقتصاد اسـلامي، شـمارة 22، تابستان 1385 ش.
    مـصطفوي، حـسن، التحقيق في كلمـات القـرآن الكريم، تهران، وزارت ارشاد ‌‌اسلامي‌، 1416 ق.
    مـطهري، مـرتضي، مجموعه آثار، تهران، صدرا، 1377 ش.
    موسوي خميني، سيدروح‌الله‌، صحيفة‌ نور‌، تهران، مؤسسة تنظيم و نشر آثـار امـام خميني(س)، 1378 ش.
    نراقي، محمدمهدي، جامع السعادات، تـصحيح‌ مـحمد كلانتر، 1390 ش.
    نصري، عـبدالله، فـلسفة آفرينش، تهران، دفتر نـشر معارف، 1388‌ ش.
    نهج البلاغه‌، ترجمة‌ سـيدجعفر شـهيدي.

نویسنده:علی حسینی پور سریزدی

کاربر محترم؛ انتشار مطالب دیگر رسانه ها در پایگاه اطلاع رسانی فرهنگ نگار به معنای صحت و تایید محتوای آنها نیست و صرفا جهت اطلاع کاربران از فضای رسانه‌ای بازنشر می‌شود؛ ضمنا شما می توانید اخبار و مطالب خود را که تا کنون در هیچ رسانه‌ای منتشر نشده است را از طریق ایمیل farhangnegar.ir@gmail.com برای ما ارسال نمایید تا در صورت دارا بودن مولفه‌های لازم، با نام خودتان منتشر گردد.

*نام و نام خانوادگي :

پست الکترونيکي :

*مطلب :
۱) نظراتی را که حاوی توهین، هتاکی و افترا باشد را منتشر نخواهد کرد .
۲) از انتشار نظراتی که فاقد محتوا بوده و صرفا انعکاس واکنشهای احساسی باشد جلوگیری خواهد شد .
۳) لطفا جهت بوجود نیامدن مسائل حقوقی از نوشتن نام مسئولین و شخصیت ها تحت هر شرایطی خودداری نمائید .
۴) لطفا از نوشتن نظرات خود به صورت حروف لاتین (فینگلیش) خودداری نمایید .